Úlcera indolora, síndrome ulceroganglionar y patergia: la exposición, el ganglio y el tiempo guían el diferencial
Sobre las entradas «Ulcer, Painless» · «Ulcer with Lymphadenitis (Ulceroglandular Syndrome)» · «Pathergy» · «Lymphadenitis, Suppurative» · «Lymphadenopathy» · Jackson y Nesbitt, 2.ª ed. (2012), p. 144-147, 198, 235-237
Una úlcera que no duele sugiere sífilis, neuropatía, lepra, micobacteria o tumor. Si además hay ganglio regional, la exposición (liebres, cangrejos, gatos, peces, sexo, viajes) orienta a tularemia, arañazo de gato, esporotricosis, LGV o mpox. La patergia apunta a enfermedad neutrofílica.
Obra de referencia: Scott M. Jackson y Lee T. Nesbitt Jr., Differential Diagnosis for the Dermatologist, 2.ª edición (Springer, 2012). Síntesis editorial DermRX actualizada a septiembre de 2026 · Revisión clínica individual pendiente · 10 min de lectura.
En 20 segundos
- Indolora, indurada y de fondo limpio en genitales, boca, ano o dedo: chancro sifilítico hasta que la serología (repetida) y la PCR del exudado lo descarten.
- Indolora por anestesia: mal perforante (diabetes, lepra, alcohol, siringomielia) o úlcera trófica trigeminal del ala nasal por autoexcoriación tras lesión del trigémino.
- Úlcera con ganglio regional: preguntar por liebres, conejos y cangrejos (tularemia), gatos (Bartonella, Sporothrix), peces (M. marinum), sexo (sífilis, LGV, chancroide, mpox) y viajes.
- Escara negra indolora con edema desproporcionado y sin pus: carbunco. En usuarios de heroína inyectada, el carbunco por inyección cursa con edema masivo y shock.
- La patergia (pápula o pústula a las 24-48 horas de un pinchazo estéril) apoya Behçet y explica por qué pioderma gangrenoso y Sweet empeoran tras cirugía o desbridamiento.
Claves de la lectura
El dolor clasifica: la úlcera indolora pide sífilis, neuropatía, micobacteria o tumor
La ausencia de dolor en una úlcera limpia es una pista, no un consuelo. Sífilis primaria y terciaria, lepra, micobacterias, leishmaniasis, carbunco y los tumores ulcerados duelen poco. Las úlceras neuropáticas no duelen porque falta la sensibilidad, y eso se explora con monofilamento y temperatura.
En el síndrome ulceroganglionar, la exposición es medio diagnóstico
La lesión de inoculación con adenitis regional es una zoonosis o una ITS mientras no se demuestre lo contrario. Caza y manipulación de liebres o cangrejos de río, gatos (sobre todo cachorros), acuarios, jardinería, mordeduras de rata y viajes cambian por completo la probabilidad previa. Preguntar siempre por ellas antes de pedir pruebas.
El tiempo separa lo piógeno de lo granulomatoso
Una adenitis dolorosa en 24-72 horas tras una mordedura sugiere Pasteurella, estreptococo o estafilococo. En 1-3 semanas encajan tularemia, arañazo de gato y sífilis. Si la evolución es de meses, pensar en micobacterias, hongos, leishmaniasis o neoplasia.
Úlcera genital con adenopatía inguinal: dolor y supuración ordenan
Sífilis: úlcera indolora con adenopatías indoloras, a menudo bilaterales. Chancroide: úlcera dolorosa sucia con bubón supurado unilateral. LGV: úlcera fugaz, bubón con signo del surco o proctitis en hombres que tienen sexo con hombres. Mpox: lesiones umbilicadas o ulceradas dolorosas con adenopatía precoz.
Adenitis que supura y fistuliza: micobacteria, actinomicosis o nocardia
El escrofuloderma drena un ganglio tuberculoso a la piel con cicatrices en puente. En niños pequeños, la adenitis cervical unilateral violácea que fistuliza suele deberse a micobacterias no tuberculosas y se resuelve mejor con exéresis. Acné conglobata e hidradenitis simulan adenitis supurativa en axilas e ingles.
Adenopatía generalizada con piel: fármaco, virus, linfoma o histiocitosis
Con exantema y fiebre piensa en DRESS, primoinfección VIH, sífilis secundaria, mononucleosis o enfermedad de Kawasaki en niños. Sin fiebre y con eritrodermia, linfadenitis dermatopática o síndrome de Sézary. Kikuchi, Kimura, Rosai-Dorfman y Castleman exigen biopsia escisional.
La patergia es un fenómeno, no un diagnóstico
Aparece en Behçet, pioderma gangrenoso, Sweet y dermatosis neutrofílicas asociadas a enfermedad intestinal o cirugía de derivación. La prueba de patergia de Behçet es positiva con menos frecuencia en pacientes del norte de Europa que en los de Turquía u Oriente Medio. Su valor práctico es evitar desbridar o reintervenir úlceras neutrofílicas.
El diferencial, por el dolor, el ganglio y la exposición
Primero la úlcera indolora (infecciosa, neuropática, neoplásica), después el síndrome ulceroganglionar y la úlcera genital con adenopatía, las adenitis supurativas y adenopatías con clave cutánea, y por último la patergia.
Úlcera indolora de causa infecciosa
Chancro sifilítico
Úlcera única, indurada, de fondo limpio y bordes netos, con adenopatía indolora- Orienta
- Genital, anal, oral o digital a las 2-6 semanas de la exposición; puede ser múltiple o doloroso si se sobreinfecta.
- Confirma
- PCR de Treponema pallidum del exudado; serología treponémica y reagínica, que puede ser negativa al inicio y debe repetirse.
- Manejo
- Penicilina G benzatina 2,4 MU IM dosis única; estudio de otras ITS, VIH y contactos.
Goma sifilítico y sífilis tardía
Nódulo que se ulcera en sacabocados con cicatriz atrófica central- Orienta
- Evolución de meses, bordes serpiginosos, cicatrices previas; paladar, piernas, cara.
- Confirma
- Serología treponémica positiva, biopsia con granulomas y células plasmáticas; punción lumbar si hay clínica neurológica u ocular.
- Contexto
- Rara, pero la sífilis está en aumento en España: una serología resuelve la duda.
Lepra y fenómeno de Lucio
Úlcera en zona anestésica o necrosis estrellada en lepra lepromatosa difusa- Orienta
- Máculas o placas hipoestésicas, nervios engrosados, madarosis; fenómeno de Lucio en lepra difusa no tratada, sobre todo de origen mexicano.
- Confirma
- Biopsia con Fite-Faraco y PCR de M. leprae; baciloscopia de linfa.
- Contexto
- En España, casos importados; derivar a unidad de referencia y notificar.
Micobacterias atípicas y úlcera de Buruli
Úlcera crónica con bordes socavados, poco dolorosa- Orienta
- M. marinum tras acuario o pesca (dorso de mano, nódulos esporotricoides); M. ulcerans en viajeros de África occidental u Oceanía.
- Confirma
- Biopsia con cultivo a 30 °C y PCR; indicar al laboratorio la sospecha.
- Contexto
- Las de crecimiento rápido aparecen tras cirugía estética, tatuajes o mesoterapia.
Leishmaniasis cutánea
Pápula que crece durante meses a úlcera costrosa indolora- Orienta
- Zona expuesta, verano u otoño previos, área mediterránea o viaje; linfangitis nodular posible.
- Confirma
- Biopsia con PCR de Leishmania.
- Contexto
- Endémica en España; en inmunodeprimidos puede diseminarse.
Carbunco cutáneo
Pápula que pasa a escara negra indolora con edema gelatinoso extenso- Orienta
- Contacto con ganado, pieles o lana; en usuarios de heroína, infección de partes blandas grave sin escara típica.
- Confirma
- Gram y cultivo de exudado, PCR; avisar al laboratorio por riesgo biológico.
- Contexto
- Enfermedad de declaración obligatoria; ingreso si hay edema extenso o afectación sistémica.
Úlcera indolora neuropática o neoplásica
Mal perforante plantar
Úlcera plantar en zona de apoyo rodeada de callo- Orienta
- Diabetes, alcohol, lepra, espina bífida, tabes o neuropatías hereditarias.
- Confirma
- Monofilamento, diapasón, sensibilidad térmica; sondeo óseo y radiografía.
- Manejo
- Descarga, desbridamiento del callo y vigilancia de osteomielitis.
Síndrome trófico trigeminal
Úlcera en semiluna del ala nasal con punta respetada- Orienta
- Antecedente de ictus de tronco, rizotomía o herpes zóster trigeminal; parestesias que inducen rascado.
- Confirma
- Diagnóstico clínico; biopsia para excluir carcinoma basocelular, granulomatosis o infección.
- Manejo
- Barreras físicas, abordaje conductual y tratamiento de la disestesia.
Siringomielia y otras neuropatías centrales
Quemaduras y úlceras indoloras en manos con disociación termoalgésica- Orienta
- Pérdida de dolor y temperatura con tacto conservado, en esclavina; artropatía de Charcot en miembros superiores.
- Confirma
- RM cervical.
- Contexto
- Derivar a Neurología o Neurocirugía.
Úlceras neoplásicas
Úlcera crónica con borde perlado, vegetante o infiltrado- Orienta
- Carcinoma basocelular y epidermoide, linfomas cutáneos, metástasis; también úlcera varicosa degenerada.
- Confirma
- Biopsia del borde.
- Contexto
- Cualquier úlcera indolora que no cura en 6-8 semanas merece biopsia.
Síndrome ulceroganglionar: zoonosis e inoculación
Tularemia
Úlcera en dedo o mano con adenitis dolorosa tras manipular liebres o cangrejos- Orienta
- Cazadores y agricultores de la meseta norte; brotes asociados a plagas de topillos; fiebre y malestar.
- Confirma
- Serología (seroconversión), PCR de exudado o ganglio; cultivo con aviso previo por riesgo de laboratorio.
- Manejo
- Ciprofloxacino o doxiciclina en formas leves; gentamicina si es grave. La adenitis puede supurar pese al tratamiento.
Enfermedad por arañazo de gato
Pápula en el punto de inoculación y adenopatía regional 1-3 semanas después- Orienta
- Niños y jóvenes con gatos, sobre todo cachorros; adenopatía axilar, epitroclear o cervical; poca afectación general.
- Confirma
- Serología de Bartonella henselae; PCR del ganglio si se biopsia.
- Manejo
- Autolimitada; azitromicina si la adenopatía es voluminosa. Evitar la exéresis, que puede fistulizar.
Esporotricosis
Nódulo o úlcera en mano con nódulos en cadena ascendente- Orienta
- Jardinería, espinas, musgo; transmisión zoonótica por gatos (Sporothrix brasiliensis) en personas procedentes de Brasil o Argentina.
- Confirma
- Biopsia y cultivo micológico; los elementos fúngicos son escasos en la histología.
- Manejo
- Itraconazol varios meses; en embarazo, calor local.
Mordeduras de animal y fiebre por mordedura de rata
Celulitis y adenitis rápidas tras mordedura; exantema acral y artritis tras rata- Orienta
- Pasteurella en 24 horas tras perro o gato; Capnocytophaga grave en asplénicos o alcohólicos; Streptobacillus con fiebre, poliartritis y exantema petequial acral.
- Confirma
- Cultivo y hemocultivos (avisar al laboratorio por microorganismos exigentes).
- Manejo
- Amoxicilina-clavulánico profiláctico en mordeduras de riesgo; penicilina en fiebre por mordedura de rata.
Tuberculosis de inoculación y adenitis por BCG
Chancro tuberculoso con adenopatía regional en no inmunizado- Orienta
- Profesionales sanitarios, prosectores, tatuajes; adenitis supurada tras vacuna BCG en lactantes.
- Confirma
- Biopsia, cultivo y PCR de micobacterias; IGRA.
- Contexto
- El complejo primario cutáneo es poco frecuente en Europa pero se olvida con facilidad.
Infecciones importadas: peste, melioidosis, muermo
Adenitis con fiebre alta en viajero a zona endémica- Orienta
- Peste (bubón muy doloroso; Madagascar, Congo, oeste de EE. UU.), melioidosis (Sudeste asiático, norte de Australia), muermo (contacto con équidos, excepcional).
- Confirma
- Hemocultivos y aspirado ganglionar; avisar al laboratorio de nivel de bioseguridad.
- Contexto
- Aislamiento y notificación urgente ante sospecha de peste.
Úlcera genital o anal con adenopatía inguinal
Chancroide
Úlceras dolorosas, sucias, de bordes socavados, con bubón supurado- Orienta
- Excepcional en Europa; contacto sexual en África, Asia o Caribe.
- Confirma
- PCR de Haemophilus ducreyi; excluir sífilis y VHS.
- Manejo
- Azitromicina 1 g o ceftriaxona 250 mg IM; drenaje del bubón con aguja.
Linfogranuloma venéreo
Úlcera fugaz, bubón con signo del surco o proctitis- Orienta
- Hombres que tienen sexo con hombres con proctitis, tenesmo y secreción; a menudo VIH positivo.
- Confirma
- PCR de Chlamydia trachomatis con genotipado L1-L3 en exudado rectal o ganglio.
- Manejo
- Doxiciclina 100 mg cada 12 horas durante 21 días; estudio de contactos.
Mpox
Pápulas umbilicadas que se ulceran en genitales o ano, con adenopatía dolorosa precoz- Orienta
- Transmisión sexual desde 2022, pocas lesiones, proctitis, fiebre variable; la adenopatía la distingue de la varicela.
- Confirma
- PCR de exudado o costra.
- Contexto
- Notificación a Salud Pública; vacuna disponible para grupos de riesgo y contactos.
Granuloma inguinal (donovanosis)
Úlcera roja, carnosa, sangrante e indolora sin adenopatía verdadera- Orienta
- Extensión subcutánea inguinal que simula bubón (pseudobubón); origen tropical.
- Confirma
- Frotis o biopsia con cuerpos de Donovan.
- Manejo
- Azitromicina hasta la curación completa.
Herpes simple primario
Vesículas agrupadas que se erosionan, dolorosas, con adenopatía bilateral- Orienta
- Disuria, fiebre y malestar en la primoinfección; recurrencias en el mismo lugar.
- Confirma
- PCR de VHS del exudado.
- Contexto
- Causa más frecuente de úlcera genital; la lesión indolora aislada hace más probable la sífilis.
Adenitis supurativa y adenopatía con clave cutánea
Escrofuloderma
Nódulo cervical que drena a piel con fístulas y cicatrices en puente- Orienta
- Tuberculosis ganglionar cervical, ósea o articular subyacente; inmigrantes de zonas endémicas.
- Confirma
- Biopsia, cultivo y PCR de micobacterias; radiografía de tórax e IGRA.
- Manejo
- Tratamiento antituberculoso estándar; estudio de contactos.
Adenitis por micobacterias no tuberculosas
Niño de 1-5 años con adenopatía cervical unilateral violácea y sin fiebre- Orienta
- Piel fina y violácea sobre el ganglio, fluctuación, fístula; buen estado general.
- Confirma
- Cultivo del material quirúrgico; IGRA suele ser negativo.
- Manejo
- La exéresis completa es el tratamiento de elección; la incisión simple deja fístula.
Actinomicosis y nocardiosis
Masa leñosa con fístulas y gránulos amarillos, o nódulos linfangíticos- Orienta
- Actinomicosis cervicofacial tras manipulación dental; Nocardia tras traumatismo o en inmunodeprimidos.
- Confirma
- Gránulos de azufre, Gram, cultivo prolongado con aviso al laboratorio.
- Manejo
- Penicilina prolongada en actinomicosis; cotrimoxazol en nocardiosis.
Hidradenitis supurativa y acné conglobata
Nódulos y túneles en axilas e ingles que simulan adenitis- Orienta
- Localización en pliegues, comedones dobles, recidiva, tabaco y obesidad.
- Confirma
- Diagnóstico clínico; ecografía para túneles y para diferenciar ganglio.
- Contexto
- Una adenopatía inguinal aislada y persistente en paciente con hidradenitis puede ser otra cosa: ecografía.
Enfermedades histiocitarias y linfoproliferativas benignas
Adenopatías con lesiones cutáneas: Kikuchi, Kimura, Rosai-Dorfman, Castleman- Orienta
- Kikuchi: mujer joven, fiebre, adenopatía cervical dolorosa, exantema, asociación con lupus. Kimura: nódulos preauriculares, eosinofilia e IgE altas. Rosai-Dorfman: adenopatías cervicales masivas indoloras.
- Confirma
- Biopsia escisional ganglionar y cutánea (emperipolesis y S100 en Rosai-Dorfman); VHH-8 en Castleman.
- Contexto
- El Castleman multicéntrico idiopático tiene criterios propios desde 2017 y puede presentarse con hemangiomas glomeruloides o pénfigo paraneoplásico.
Linfoma, micosis fungoide y linfadenitis dermatopática
Adenopatía en paciente con eritrodermia o placas persistentes- Orienta
- La linfadenitis dermatopática acompaña a eritrodermias de cualquier causa; en micosis fungoide, adenopatía palpable obliga a estadificar.
- Confirma
- Biopsia escisional con clonalidad T; no basta la punción.
- Contexto
- Síntomas B, adenopatías generalizadas o LDH alta: pensar en linfoma sistémico con afectación cutánea.
Adenopatía reactiva a exantema sistémico
Fiebre, exantema y adenopatías: fármaco, virus o sífilis- Orienta
- DRESS (fármaco 2-8 semanas antes, eosinofilia, edema facial), primoinfección VIH, sífilis secundaria, mononucleosis, sarcoidosis, tiña del cuero cabelludo inflamatoria en niños.
- Confirma
- Hemograma con frotis, transaminasas, serologías VIH, VEB y sífilis; RegiSCAR si se sospecha DRESS.
- Contexto
- La tiña inflamatoria del cuero cabelludo da adenopatía occipital: no confundir con linfoma.
Patergia: enfermedades que empeoran con la agresión
Enfermedad de Behçet
Aftas orales recurrentes, úlceras genitales, uveítis y pústulas en punciones- Orienta
- Origen mediterráneo, Oriente Medio o Asia; eritema nudoso, pseudofoliculitis, trombosis venosa.
- Confirma
- Criterios ICBD (la patergia positiva suma un punto); HLA-B51 apoya pero no confirma.
- Contexto
- Revisión oftalmológica aunque no haya síntomas oculares.
Pioderma gangrenoso
Úlcera de borde violáceo socavado que crece tras cirugía o desbridamiento- Orienta
- EII, artritis, gammapatía, neoplasias hematológicas; periestomal o posquirúrgico.
- Confirma
- Criterios Delphi o PARACELSUS; biopsia para excluir infección y vasculitis.
- Manejo
- Evitar cirugía en fase activa; inmunosupresión sistémica.
Síndrome de Sweet y dermatosis neutrofílicas asociadas al intestino
Placas edematosas dolorosas con fiebre y neutrofilia; pústulas tras cirugía intestinal- Orienta
- Sweet clásico, paraneoplásico o por fármacos (G-CSF); síndrome de dermatosis-artritis tras derivación intestinal o en EII.
- Confirma
- Biopsia con infiltrado neutrofílico dérmico sin vasculitis; hemograma para descartar hemopatía.
- Contexto
- En el varón mayor con Sweet recurrente, macrocitosis y condritis, pensar en síndrome VEXAS.
Otras con patergia descrita
Foliculitis pustulosa eosinofílica y granulomatosis con poliangitis- Orienta
- Pústulas foliculares pruriginosas en VIH o de forma idiopática; úlceras necróticas con afectación ORL y renal.
- Confirma
- Biopsia; ANCA-PR3 en granulomatosis con poliangitis.
- Contexto
- Son causas raras: la patergia sola no basta para diagnosticarlas.
Diferenciales que se confunden
Úlcera genital con adenopatía y zoonosis ulceroganglionares.
Sífilis primaria frente a chancroide frente a linfogranuloma venéreo
- Úlcera
- Sífilis: indolora, indurada, limpia. Chancroide: dolorosa, blanda, sucia. LGV: pequeña y fugaz, a menudo inadvertida.
- Adenopatía
- Sífilis: indolora, bilateral, sin supuración. Chancroide: dolorosa, unilateral, supura. LGV: bubón con signo del surco o solo proctitis.
- Prueba
- Sífilis: PCR y serología. Chancroide: PCR de H. ducreyi. LGV: PCR de clamidia con genotipado L.
- Tratamiento
- Penicilina G benzatina; azitromicina o ceftriaxona; doxiciclina 21 días.
Tularemia frente a arañazo de gato frente a esporotricosis
- Exposición
- Tularemia: liebres, cangrejos, topillos, garrapatas. Arañazo de gato: gatos jóvenes. Esporotricosis: jardinería o gatos de Sudamérica.
- Lesión
- Tularemia: úlcera dolorosa con fiebre. Arañazo de gato: pápula discreta. Esporotricosis: nódulos en cadena linfangítica.
- Ganglio
- Tularemia: doloroso, puede supurar. Arañazo de gato: voluminoso, poco doloroso. Esporotricosis: rara adenopatía importante.
- Tratamiento
- Ciprofloxacino, doxiciclina o gentamicina; observación o azitromicina; itraconazol.
Mpox frente a herpes simple frente a sífilis primaria
- Lesión
- Mpox: pápulas umbilicadas firmes que se ulceran, en distinto estadio. Herpes: vesículas agrupadas sobre base eritematosa. Sífilis: úlcera única indurada.
- Dolor
- Mpox: intenso, especialmente anal. Herpes: urente. Sífilis: escaso.
- Adenopatía
- Mpox: precoz y dolorosa. Herpes: bilateral dolorosa en primoinfección. Sífilis: indolora.
- Prueba
- PCR específica de cada agente en el mismo exudado; pedirlas juntas.
Signos de alarma
!Escara negra indolora con edema masivo
Carbunco: ingreso, antibioterapia intravenosa, notificación urgente y aviso al laboratorio por riesgo biológico.
!Bubón muy doloroso con fiebre alta en viajero a zona endémica
Sospechar peste: aislamiento, hemocultivos y notificación inmediata a Salud Pública.
!Mordedura en paciente asplénico, cirrótico o alcohólico
Riesgo de sepsis fulminante por Capnocytophaga: antibiótico precoz y vigilancia estrecha.
!Adenopatía dura, fija, mayor de 2 cm o de más de 4 semanas sin causa
Biopsia escisional para excluir linfoma o metástasis; la punción no basta.
!Síntomas B con adenopatías generalizadas
Descartar linfoma, VIH, tuberculosis y Castleman multicéntrico: analítica, TC y biopsia.
!Aftas y úlceras genitales con ojo rojo o visión borrosa
Behçet con posible uveítis posterior: valoración oftalmológica urgente.
!Proctitis con adenopatía inguinal en hombre que tiene sexo con hombres
LGV o mpox: PCR específicas, cribado completo de ITS y tratamiento empírico con doxiciclina si hay proctitis.
Qué pedir y cuándo
Primera consulta: úlcera con o sin ganglio
- Historia dirigida
- Animales, caza, acuarios, jardinería, sexo, viajes, fármacos, drogas inyectadas y vacunación BCG.
- Exudado de la úlcera
- PCR de T. pallidum, VHS, mpox y clamidia con genotipado; Gram y cultivo si hay pus.
- Serologías
- Sífilis (treponémica y reagínica), VIH, VHB y VHC; Bartonella y Francisella según la exposición.
- Aviso al laboratorio
- Imprescindible si se sospecha tularemia, carbunco, brucelosis o peste, por riesgo de infección del personal.
Adenitis persistente o supurada
- Ecografía ganglionar
- Distingue ganglio reactivo, absceso, necrosis y masa; guía la punción.
- Punción o biopsia
- Cultivo bacteriano, de micobacterias y hongos, PCR y anatomía patológica; exéresis completa en micobacterias no tuberculosas del niño.
- Biopsia cutánea del borde
- Con cultivo, si la úlcera persiste más de 4-6 semanas.
Adenopatía generalizada
- Analítica
- Hemograma con frotis, LDH, transaminasas, VSG, proteinograma, serologías VIH, VEB, CMV, toxoplasma y sífilis.
- Imagen
- TC cervicotoracoabdominal o PET-TC si persiste o hay síntomas B.
- Histología
- Biopsia escisional del ganglio más accesible y patológico, con citometría y clonalidad.
Qué haría en consulta
Elaboración editorial propia de DermRX: escenarios orientativos que no sustituyen al juicio clínico ni a la ficha técnica.
Si cazador con úlcera dolorosa en un dedo y adenopatía axilar tras despellejar una liebre
Tularemia muy probable: PCR del exudado y serología basal con repetición a las 2-3 semanas, avisando al laboratorio. Iniciar ciprofloxacino o doxiciclina sin esperar y reservar gentamicina para formas graves.
Si úlcera genital indolora, limpia, con adenopatías inguinales bilaterales
Tratar como sífilis primaria tras tomar PCR y serologías: penicilina G benzatina 2,4 MU IM en dosis única. Cribado de VIH y otras ITS y estudio de contactos de los últimos 3 meses.
Si niño con pápula en el antebrazo y adenopatía axilar dos semanas después de adoptar un gatito
Enfermedad por arañazo de gato: serología de Bartonella. Tranquilizar, analgesia y azitromicina solo si la adenopatía es voluminosa; evitar la exéresis y drenar con aguja si fluctúa.
Si nódulos en cadena ascendente desde una herida en la mano, en persona con un gato procedente de Brasil
Esporotricosis por S. brasiliensis probable: biopsia con cultivo micológico e itraconazol. Revisar al gato con el veterinario y a los convivientes.
Si anciano con úlcera en semiluna del ala nasal tras un ictus de tronco
Síndrome trófico trigeminal: biopsia para descartar carcinoma basocelular o infección. Protección con apósito, uñas cortas y valoración de gabapentina o pregabalina para la disestesia.
Si paciente con aftas orales recurrentes que forma una pústula en el lugar de una extracción
Aplicar criterios ICBD y realizar prueba de patergia estandarizada. Revisión oftalmológica y derivación a una unidad de enfermedades autoinmunes sistémicas.
Perlas de examen y de consulta
◆La serología de sífilis puede ser negativa en el chancro
La PCR del exudado lo resuelve; si no está disponible, repetir serología a las 2-4 semanas.
◆Tularemia: la úlcera duele, el ganglio supura
No confundir con piodermitis: los betalactámicos no sirven para Francisella.
◆En el arañazo de gato, la pápula inicial suele pasar desapercibida
Buscarla en la zona drenada por el ganglio: su hallazgo confirma el diagnóstico clínico.
◆Ganglio cervical violáceo en niño pequeño sin fiebre
Micobacteria no tuberculosa: la cirugía completa es más eficaz que los antibióticos.
◆La tiña inflamatoria del cuero cabelludo da adenopatía
Un querion con adenopatía occipital no es un linfoma ni un absceso bacteriano.
◆La punción de un bubón se hace con aguja y por piel sana
La incisión favorece fístulas crónicas en LGV, chancroide y arañazo de gato.
◆Patergia en la consulta: cuidado con las biopsias repetidas
En pioderma o Behçet activos, cada procedimiento puede crear una lesión nueva; planifica una única biopsia bien dirigida.
Actualización DermRX
Qué ha cambiado entre la 2.ª edición de la obra (2012) y septiembre de 2026, con su fuente.
Actualización DermRXMpox entra en el diferencial de úlcera genital y anal con adenopatía desde 2022
El brote multinacional mostró lesiones genitales y perianales escasas, proctitis y adenopatía dolorosa, a menudo sin la fase prodrómica clásica.
Fuente: Thornhill JP et al. N Engl J Med 2022 (PMID: 35866746)Actualización DermRXTularemia endémica en España con brotes ligados a topillos, liebres y cangrejos
Desde 1997 se han declarado más de mil casos, concentrados en Castilla y León, con formas ulceroganglionares y tifoideas; los brotes coinciden con explosiones demográficas de topillo campesino.
Fuente: Myrtennäs K et al. Microorganisms 2020 (PMID: 33202547); Mínguez-González O et al. Pathogens 2021 (PMID: 34358042); Luque-Larena JJ et al. Vector Borne Zoonotic Dis 2015 (PMID: 26333034)Actualización DermRXSporothrix brasiliensis: esporotricosis zoonótica transmitida por gatos
Epidemia en Brasil con extensión a Argentina y casos importados; cambia la exposición clásica (jardinería) por el arañazo o mordedura de gato enfermo.
Fuente: Rodrigues AM et al. Mycopathologia 2020 (PMID: 32052359)Actualización DermRXCarbunco por inyección en consumidores de heroína en Europa
Brotes en 2009-2010 y 2012 en Reino Unido y Alemania con infección grave de partes blandas y edema masivo sin la escara típica.
Fuente: Ascough S, Altmann DM. Expert Rev Anti Infect Ther 2015 (PMID: 25831413)Actualización DermRXCriterios de Castleman multicéntrico idiopático (2017)
Exigen histología ganglionar compatible, afectación multicéntrica y alteraciones clínicas y analíticas, con exclusión de infección, autoinmunidad y neoplasia; el VHH-8 separa la forma asociada a VIH.
Fuente: Fajgenbaum DC et al. Blood 2017 (PMID: 28087540)Actualización DermRXLa patergia puntúa en los criterios ICBD de Behçet
Los criterios internacionales revisados asignan 1 punto opcional a la prueba de patergia positiva, junto a aftas, úlceras genitales, ojo, piel, sistema nervioso y vasos.
Fuente: International Team for the Revision of the ICBD. J Eur Acad Dermatol Venereol 2014 (PMID: 23441863)Conectar con DermRX
Referencias
Lectura de referencia
Jackson SM, Nesbitt LT Jr. Differential Diagnosis for the Dermatologist. 2.ª ed. Berlín: Springer; 2012. Entradas: Ulcer, Painless; Ulcer with Lymphadenitis (Ulceroglandular Syndrome); Pathergy; Lymphadenitis, Suppurative; Lymphadenopathy (p. 144-147, 198, 235-237).
Fuentes consultadas para contrastar y actualizar
- Thornhill JP, Barkati S, Walmsley S, et al. Monkeypox virus infection in humans across 16 countries – April-June 2022. N Engl J Med. 2022;387(8):679-91. PMID: 35866746.
- Mínguez-González O, Gutiérrez-Martín CB, Martínez-Nistal MDC, et al. Tularemia outbreaks in Spain from 2007 to 2020 in humans and domestic and wild animals. Pathogens. 2021;10(7). PMID: 34358042.
- Luque-Larena JJ, Mougeot F, Roig DV, et al. Tularemia outbreaks and common vole (Microtus arvalis) irruptive population dynamics in northwestern Spain, 1997-2014. Vector Borne Zoonotic Dis. 2015;15(9):568-70. PMID: 26333034.
- Myrtennäs K, Escudero R, Zaballos Á, et al. Genetic traces of the Francisella tularensis colonization of Spain, 1998-2020. Microorganisms. 2020;8(11). PMID: 33202547.
- Rodrigues AM, Della Terra PP, Gremião ID, Pereira SA, Orofino-Costa R, de Camargo ZP. The threat of emerging and re-emerging pathogenic Sporothrix species. Mycopathologia. 2020;185(5):813-42. PMID: 32052359.
- Ascough S, Altmann DM. Anthrax in injecting drug users: the need for increased vigilance in the clinic. Expert Rev Anti Infect Ther. 2015;13(6):681-4. PMID: 25831413.
- Fajgenbaum DC, Uldrick TS, Bagg A, et al. International, evidence-based consensus diagnostic criteria for HHV-8-negative/idiopathic multicentric Castleman disease. Blood. 2017;129(12):1646-57. PMID: 28087540.
- International Team for the Revision of the International Criteria for Behçet’s Disease (ITR-ICBD). The International Criteria for Behçet’s Disease (ICBD): a collaborative study of 27 countries on the sensitivity and specificity of the new criteria. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2014;28(3):338-47. PMID: 23441863.
